طراحی مدل تکاملی زیست‌بوم بازار برق ایران با رویکرد هم‌آفرینی در زنجیره ارزش صنعت برق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علیرضا خدابنده ¹

محسن مرادی ²

سیدمرتضی غیور باغبانی ³

داوود منظور ⁴

¹ دانشجوی دکتری رشته مدیریت بازرگانی گرایش مدیریت سیاستگذاری بازرگانی دانشکده مدیریت و حسابداری دانشگاه بین المللی امام رضا(ع) شهر مشهد/ ایران

² دانشیار گروه مدیریت دانشکده مدیریت و حسابداری دانشگاه بین المللی امام رضا(ع) شهر مشهد/ ایران

³ استادیار گروه مدیریت دانشکده مدیریت و حسابداری دانشگاه بین المللی امام رضا(ع) شهر مشهد/ ایران

⁴ دانشیار گروه اقتصاد دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق(ع) شهر تهران/ ایران

https://doi.org/10.22067/tmj.2025.91049.1641

چکیده

زیست‌بوم بازار برق را می توان محیطی دانست که بازیگران مختلف صنعت برق تبادلات مالی عمده ای را با یکدیگر دارند. علاوه بر تعاملات اقتصادی و مالی، این بازیگران به انحا مختلفی به هم‌آفرینی ارزش در حوزه‌های مختلف سیاسی-قانونی، اجتماعی-زیست‌محیطی و فنی دارند. در این پژوهش پس از مروری بر ادبیات موضوع، بازیگران و دامنه‌های بازیگری زیست‌بوم بازار برق ایران شناسایی شد؛ سپس نقشه‌های شناختی تعاملات بازیگران ترسیم شد و با وزندهی به حوزه‌های هم‌آفرینی ارزش، نقشه شناختی تجمیعی این تعاملات بدست آمد. با استفاده از مصاحبه نیمه‌ساختاریافته پیشران‌های تکاملی این زیست‌بوم شامل سیاست‌گذاری تشویقی با تأکید بر بهره‌وری انرژی، خصوصی‌سازی و اصلاح فرایندهای گردش مالی و نقدینگی، ناترازی در تولید و مصرف برق، تسهیلگری در تعاملات کلان، توسعه سازوکارهای بازار برق و سرانجام تحریم‌ها و محدودیت‌ها شناسایی شد. با اعمال تاثیر این پیشران‌ها بر گره‌های گراف نقشه شناختی تجمیعی و تحلیل حساسیت آن با استفاده از روش ارزش پایدار ماتریس، نقشه شناختی مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج تحلیل حساسیت مدل ریاضی بدست‌آمده از زیست‌بوم صنعت برق ایران نشان می‌دهد، ناترازی در تولید و مصرف برق که یک پیشران مرکزگرا است بیشترین تاثیر را در انقباض زیست‌بوم و توسعه سازوکارهای بازار برق که یک پیشران مرکزگریز است، بیشترین تاثیر را در پویایی زیست‌بوم خواهدداشت. در پایان راهکارهایی برای بهبود شرایط زیست‌بوم با تغییر در این دو پیشران اساسی داده شده است.

کلیدواژه‌ها

حوزه‌های هم‌آفرینی ارزش

پیشران‌های تکاملی

نقشه‌های شناختی

ارزش پایدار ماتریس

---